NXAXAMELO WA LESWI NGA NDZENI
NOMBORO YA PHEJI
Manghenelo -------------------------------------------------- 1
Xikongomelo --------------------------------------------------- 2
Swivangelo -------------------------------------------------- 2
Milawu yo letela -------------------------------------------------- 3
Xiyimo xa swa nawu ------------------------------------------------- 3
Xikopu xa xikombelo ------------------------------------------------- 4
Tikhasimende, matsalwa no durha ------------------------------------ 4-6
Mphakelo wa mintirho ------------------------------------------------ 6
Swipimelo swo amukela -------------------------------------------- 7-8
Maendlelo yo amukela matsalwa ------------------------------------ 8-10
Swilaveko swa vahundzuluxi vo tiyimela ------------------------------ 14-16
Ku lawula nkoka ---------------------------------------------- 16-17
Ku lulamisa mahakelelo ----------------------------------------------- 17-18
Ku cinca ----------------------------------------------- 18
Nxaxamelo ----------------------------------------------- 19
MANGHENELO
Swiletelo swa Pholisi: Xiyenge xo Hundzuluxa no Hlela xi endla leswaku ku va na endlelo ra makhomelo ya matsalwa laya tisiweke eka Mintirho ya Ririmi ya Rixaka (NLS) na tiyuniti ta ririmi (ti LU) ku hundzuluxiwa, ku hleriwa no kamberiwa hi 11 wa tindzimi ta ximfumo na hi tindzimi ta matiko mambe leti hlawuriweke. NLS/ ti LU swi nyika mintirho leyi ku endlela leswaku tindzawulo ta mfumo ti landzelela swikongomelo swa Rimba ra Pholisi ya Tindzimi ta Rixaka (NLPF), ku nga ku -
tlakusa matirhiselo yo ringana ya 11 wa tindzimi ta rixaka kondletela ku fikelela ko ringana ka mintirho ya mfumo, vutivi na mahungu;
vona leswaku ku lulamisiwa xiyimo xa tindzimi ta ximfumo leti a ti languteriwa ehansi khale;
tlakusa mafambiselo ya kahle ya ririmi ya vufambisi bya kahle bya mintirho ya vaaki ku fikelela swilaveko na leswi languteriweke hi tikhasimende.
Ku simekiwa ka NLPF hi swintsongo-ntsongo swi vula leswaku ku laveka ka mintirho yo hundzuluxa ku suka no ya eka tindzimi ta ximfumo swi ta ya mahlweni swi engeteleka. Kutani ke, swiletelo swa pholisi i swa nkoka ku fambisa endlelo ro hundzuluxa no sirhelela ku tsakela ka tikhasimende na vahundzuluxi.
Ntirhisano eka matiko ya misava swi tise ku engeteleka ko laveka ku hundzuluxa ku suka no ya eka tindzimi timbe. Ntsena loko ku hundzuluxa koloko ku tirha ku antswisa mbhurisano exikarhi ka RSA na matiko mambe no tlakusa vuxaka bya matiko. Endlelo ra mafambiselo ya matsalwa ri fanele ku va ra kahle ku endlela leswaku ntirho wu hela hi nkarhi no va leswi hundzuluxiweke swi ri swa nkoka.
XIKONGOMELO
Xikongomelo-nkulu xo hlamusela swiletelo swa pholisi i ku lulamisa mphakelo wa matirhelo eku fikeleleni loku yaka mahlweni ka xiyimo xa le henhla lexi enetisaka leswi tikhasimende ti swi languteleke loko hi hala tlhelo ti tlakusa xivumbeko xa vuphurofexinali na xiyimo xa vatirhi hi tindzimi.
Pholisi leyi yi kongome ku nyika swiletelo eka:
Vuhundzuluxi, vuhleri na vukamberi bya matsalwa : na
Ku rhumela matsalwa leswaku ya hundzuluxiwa, hleriwa no kamberiwa.
SWIVANGELO
Ntirho wa ririmi wu karhi wa endliwa eka xiyenge xa vaaki na xo tiyimela (private) kambe hi ndlela leyi nga lawuriwiki. A ku na endlelo ro langutisisa xiyimo xa mintirho leyi nyikiwaka kumbe endlelo ro pima vuswikoti bya vatirhi hi tindzimi ? Ku engetela, a ku na endlelo ro va rivaleni leri fanaka ku hlawula vahundzuluxi. Hikwalaho ka leswi, ku kumekile nhlayo yo karhi ya swiphiqo. Leswi swi katsa mintirho ya vuhundzuluxi, ku pfumaleka ka vuswikoti, ku pfumaleka ka miako no kota ku tirha na ntalo wa matsalwa na xiyimo xa le hansi xa vatirhi hi tindzimi.
Kutani, swiletelo leswi swa pholisi swi ta khumbha eka mintolovelo ya minimamu na swiyimo leswi fambelanaka na vuleteri, ku amukela mathwaselo na ku tsarisa vatirhi va tindzimi leswi nga swa nkoka ku lawula ntirho. Swiletelo leswi nyikiweke laha swi fambelana ngopfu na mintirho ya vuhundzuluxi, vuhleri na vukamberi leyi nyikiwaka hi NLS kambe yi nga tirhisiwa hi tiyuniti ta tindzimi ku simeka rimba ra matirhiselo ya kahle.
MILAWU YO LETELA
Pholisi leyi yi na masungulo ehenhla ka milawu leyi:
Ku kuma ririmi no va na vuswikoti bya xiyimo xa le henhla swa hambana na vuswikoti byo hundzuluxa.
Xo sungula vahundzuluxi va fanele va angarhela, no kota ku tirha hi tindzimi to tala kambe hi tlhelo va fanele va tokota, hi dyondzo yo karhi.
Xiyimo xa le henhla xa laveke loko tindzawulo ta mfumo ti ta vulavula hi ku hetiseka na vanhu lava ti va tirhelaka.
Endlelo ro thola vahundzuluxi lava tiyimeleke ri yimele ku pasisiweke swa ha yimele ku pasisiwa hi Komiti ya Thendara ya Ndzawulo.
XIYIMO XA SWA NAWU
Pholisi leyi yi fumiwa hi naswona yi nga ha hundzuluxiwa hi:
Kavanyisa ka 9 ka Swileriso swa Mukhomi wa timali leswi humesiweke hi ku landza Nawu wa Mafambiselo ya Timali ta Vaaki, 1999 (Nawu wa nomboro ya 1 wa 1999), hi ku fambelana na timhaka ta mukhomi wa timali hi ku angarhela;
Xiyenge xa 217 xa Vumbiwa bya Riphabuliki ra Afrika Dzonga tanihi loko byi angarheriwa hi Rimba ra Pholisi yo Tsakela Ku kumela van?wana, 2000 (Nawu wa nomboro ya 5 wa 2000); na
Khodi ya matikhomelo ya Vatirhela Mfumo leyi vulavulaka hi matikhomelo ya vatirhela mfumo.
XIKOPU XA XIKOMBELO
Pholisi yi tirha eka:
Hinkwavo vatirhi hi tindzimi lava thoriweke hi mfumo ku katsa na lava tirhaka eka Ndzawulo ya Vutshila na Ndzhaka (DAC);
Hinkwavo vatirhi va tindzimi lava tiyimeleke va nga na kontiraka na Mfumo;
Hinkwato tikhasimende leti kombelaka mintirho ya vuhundzuluxi, vuhleri na vukamberi ku suka eka tindzawulo ta mfumo.
TIKHASIMENDE, MATSALWA NA MADURHELO
Mfumo, hi ku tirhisa NLS/ti LU, wu phakela ntirho eka tikhasimende to karhi no tirhana na swiyenge swa matsalwa yo hambana.
TIKHASIMENDE
Ntirho wa masungulo wa NLS na ti LU i ku kondletela mbhurisano exikarhi ka Mfumo na vaaki, na le xikarhi ka RSA na matiko mambe. Kutani, tikhasimende ta mfumo, tanihi laha mintirho ya vuhundzuluxi, vuhleri na vukamberi yi nga va ka eka:
Palamende;
Tindzawulo ta mfumo wa rixaka; ku katsa Hofisi ya Presidente;
Tihuvo ta vaaki;
Minhlangano leyi pfumeleriwaka na ya Vumbiwa;
Tindzawulo ta mfumo wa xifundzhankulu, ngopfu-ngopfu hi ku langutisa tindzimi timbe;
Vayimeri ematikweni mambe
MATSALWA LAWA YA AMUKERIWEKE LESWAKU YA TA HUNDZULUXIWA, YA HLERIWA NO KAMBERIWA
Matsalwa ya ta hundzuluxiwa ku suka no ya eka tindzimi hinkwato ta ximfumo. Matsalwa laya nga hi tindzimi timbe ya ta hundzuluxiwa ku ya eka Xinghezi, naswona matsalwa ya Xinghezi ya ta hundzuluxiwa ku ya eka tindzimi timbe tanihi laha swi lavekaka ha kona.
Ku ta va matsalwa ya ximfumo, ku kanetana na ya ximunhu la ya nga ta amukeriwa leswaku ya ta hundzuluxiwa, hleriwa no kamberiwa hi NLS na ti LU, ku katsa:
Milawu ya palamende;
Milawu-mbisi (mimpfapfarhuto ya milawu leyi ringanyetiweke)
Milawu yo seketela (ku suka eka Milawu ya Palamende, ku fana na swipimelo na Tinotsi ta Mfumo, no kandziyisiwa eka Gazette);
Switsundzuxo swa mfumo White/Green papers leswi vekaka erivaleni pholisi ya mfumo, xik. eka timhaka ta ndzhavuko;
Memorandamu (lowu fambisanaka na Milawu-mbisi memorandamu wo twisisa exikarhi ka RSA na matiko yan?wana, kumbe exikarhi ka tindzawulo ta mfumo na vuxaka bya vaaki);
Swiviko (swiviko swa lembe, swiviko swa Huvo ya Tihakelo na Mabindzu, swiviko swa tinhlengeletano);
Swibukwana (swileriso kumbe swibukwana leswi mpfapfarhutiweke hi tindzawulo ta mfumo wa rixaka naswona leswi endleriweke ku tirhisiwa hi vaaki hi ku angarhela);
Mintwanano (mintwanano yo tirhisana, mintwanano ya mabindzu ya matiko).
MADURHELO
Madurhele ya vuhundzuluxi, vuhleri na vukamberi bya swiyenge swa matsalwa leswi longoloxiweke eka 7.2 swi ta va ndzhwalo wa NLS/ti LU. NLS/ti LU ti nga pfumela ku kondletela vuhundzuluxi, vuhleri na vukamberi bya matsalwa ehandleni na leswi, kambe tihakelo ku ta va ku ri ndzhwalo wa khasimende.
MPHAKELO WA MINTIRHO
Mphakelo wa mintirho ya vuhundzuluxi na vuhleri wu ta fambisana na pfhumba ra milawu ya Batho Pele. Ku endlela ku vona matirhiselo ya kahle ya milawu leyi, Mfumo wu ta khoma tinhlengeletano to tsundzuxa lembe na lembe na vatirhisani va wona na tikhasimende.
Huvo ya Vatirhi hi Tindzimi yi ta lawula vuleteri bya vatirhi hi tindzimi no fambisa ku amukela no tsarisa.
Eku tirheni hi matsalwa ya ntolovelo, minkarhi leyi landzelaka yi nga tirhisiwa tanihi swiletelo:
Vuhundzuluxi (ku katsa no hlaya hi vuenti ka ntirho wa wena)
Kwalomu ka 1 500 -1 750 wa marito (5 - 5,5 wa mapheji ya 300 wa marito hi rin?we) hi siku;
Vukamberi
Kwalomu ka 3 000 - 3 300 wa marito (10-11 wa mapheji ya 300 wa marito hi rin?we) hi siku.
Vuhleri
Kwalomu ka 3 000 - 3 300 wa marito (10-11 wa mapheji ya 300 wa marito hi rin?we) hi siku.
Minkarhi leyi ya mphakelo yi ta tirha ehansi ka swiyimo swo hlawuleka, xik. eka swivangelo swo tika swa minimamu. Swivangelo leswi hlohlotelaka nkarhi wa mphakelo i swa ntolovelo eka tsalwa, xiyimo xa vuthekiniki, nkoka wa masungulo, vukona bya tidikixinari na nongonoko wa mathema, xiyimo xo ringanisa mathema na nkarhi lowu lavekaka ku lavisisa mathema. Nkarhi lowu tirhisiwaka eka ku lawula nkoka na/kumbe eka tinhlengeletano to yelana na vuhundzuluxi/vuhleri bya tsalwa leri khumbhekaka swi ta tshikilela mphakelo.
SWIPIMELO SWO AMUKELA
Swipimelo swo amukela swikombelo ku suka eka tikhasimende hi leswi landzelaka:
NLS na ti LU va ta amukela swikombelo swa vuhundzuluxi, vuhleri na vukamberi bya matsalwa ya timhaka ta ximfumo ntsena. Swikombelo swa ximunhu swi ta langutisiwa.
Swikombelo swa mphakelo swi ta kongomisiwa eka Nhloko ya Mintirho ya Vupfuneti (H/Aux) kumbe nhloko ya yuniti ya ririmi leri faneleke (H/LU) kumbe varhumiwa. Tikhasimende ti nge tisi matsalwa thwii eka vatirhi hi tindzimi va ndzawulo kumbe lava tiyimeleke.
Loko matsalwa ya yisiwa ehandle, siku ro va ntirho wu hetiwa leri ku vulavuriweke hi rona exikarhi ka khasimende, NLS/LU na muhundzuluxi la tiyimeleke ri fanele hi minkarhi hinkwayo.
Swikombelo swa vuhundzuluxi, vuhleri na vukamberi swi fanele swi pfumeleriwa ntsena hi muofisiri loyi a thoriweke eka tindzawulo ta rixaka na ta xifundzha-nkulu na minhlangano yin?wana ya tikhasimende yo fana na tihuvo ta vaaki na tihuvo ta vumbiwa.
Swikombelo swi fanele ku tisiwa eka fomo ya swikombelo ya ximfumo ya (Z152), leyi faneleke ku tatiwa hinkwayo, kumbe eka papila ra khasimende.
Swikombelo hinkwaswo swi fanele ku tisiwa swi tsariwile hi muchini, hi ndlela ya xiiletroniki (hi ku tirhisa email kumbe diskette). Tsalwa ri fanele ku va hi xivumbeko xa MSWord leswaku xi ta kumeka eka NLS/ti LU na tikhasimende ta vona.
Matsalwa yo fana na Milawu-mbisi, Milawu na swipimelo leswi cinciweke swi fanele ku tisiwa na matsalwa ya masungulo na ku cinca hinkwako eka Milawu-mbisi, Milawu na swipimelo sweleswo.
Milawu hinkwayo na milawu yo seketela yi fanele ku pfumeleriwa hi Vatsundzuxi va Nawu wa Tiko ku yi pasisa yi nga tisiwa ku hundzuluxiwa no hleriwa.
Ku ta va ntsena tsalwa ro hetelela leri faneleke ku kandziyisiwa no hangalasiwa ri nga ta tisiwa leswaku ri hundzuluxiwa.
Loko xin?wana xa swipimelo leswi xi nga fikeleriwi, tsalwa ri ta tlheriseriwa eka khasimende.
ENDLELO RO AMUKELA MATSALWA
H/Aux kumbe H/LU kumbe varhumiwa lava hlawuriweke va ta amukela matsalwa laya nghenaka naswona va ta vona leswaku fomo yo endla xikombelo va yi tata hi ku hetiseka.
Endlelo ro tsarisa swikombelo ri fanele ku landzeleriwa kahle hi ku tirhisa tikhodi leti pfumeleriwaka. Xikombiso tsalwa ri nga nyikiwa nomboro ya Tso03/0001/B. ?Tso? yi kombisa leswaku Xitsonga i ririmi leri ku kongomisiweke eka rona, ?03? yi kombisa lembe ximali, ?0001? yi kombisa nomboro ya tsalwa, naswona ?B yi kombisa muxaka wa tsalwa, eka leri i Nawu-mbisi.
Hi tihlanganisa na tinhloko ta mintirho ya vuhundzuluxi, H/Aux kumbe (H/LU) yi kanela hi siku leri tsalwa ri faneleke ku va ri herile na khasimende. Tinhloko ta swiyenge ti ta tihlanganisa na vahundzuluxi lava khumbhekaka va nga si tiyisisa siku leri tsalwa ri lavekaka ha rona. Siku ro tlherisa tsalwa ri fanele ku kaneriwa hi muhundzuluxi la tiyimeleke na H/Aux kumbe H/LU kambe ri fanele ku pfumelela ku hleriwa hi muhleri wa ndzawulo na siku leri khasimende yi ri lavaka ha rona.
H/Aux (NLS) kumbe H/LU yi hangalasa matsalwa kuya eka tinhloko ta vuhundzuluxi lava nga na vutihlamuleri byo ya hundzisela eka vahundzuluxi lava faneleke. A ku na ntirho lowu nga ta nyikiwa muhundzuluxi emavokweni.
Tinhloko ta vuhundzuluxi ti na vutihlamuleri byo vona leswaku vahundzuluxi va endla ntirho wa vona ku va wa nkoka no hetiwa hi nkarhi.
Loko ku pfumaleka vahundzuluxi lava endlaka ntirho ku nga si fika siku leri ntirho wu lavekaka hi rona, nhloko ya xiyenge lexi khumbhekaka yi fanele ku rhumela xikombelo eka H/Aux kumbe H/LU ku endlela leswaku tsalwa ri hundziseriwa eka vahundzuluxi lava tiyimeleke. Swikombelo hinkwaswo swo hundzisela matsalwa eka vahundzuluxi lava tiyimeleke swi ta pasisiwa hi Mininjhere wa Pfhumba.
Tirhekhodo ta matsalwa hinkwawo laya amukeriweke no humelerisiwa hi NLS/ti LU ti fanele ku pfuxetiwa hi minkarhi hinkwayo. H/Aux kumbe H/LU yi ta va na vutihlamuleri eka ku hlayisa vuxokoxoko bya -
matsalwa yo hleriwa no hundzuluxiwa ku suka/no ya eka tindzimi ta ximfumo;
matsalwa laya amukeriweke ku kamberiwa no hundzuluxiwa ku suka/no ya eka tindzimi timbe; na ku amukela vahundzuluxi lava tiyimeleke.
Matsalwa ya ta rhumeriwa ehandle eka vahundzuluxi lava amukeriweke loko ntirho lowu lavekaka wu hundza ntalo wa NLS/ti LU kumbe loko ku ri ririmi leri nga riki kona eka NLS/ti LU. Tinhloko ta vuhundzuluxi ti fanele ku yisa papila ro seketela eka Mininjhere wa Pfhumba ku pasisa ku nga si rhumeriwa tsalwa ehandle.
ENDLELO RO RHUMELA MATSALWA EHANDLE
Loko xiboho xi endliwile xo rhumela matsalwa ehandle, endlelo leri hlamuseriwaka laha hansi ri fanele ku landzeleriwa.
Matsalwa ya ta rhumeriwa ehandle hi ku tirhisa hofisi ya H/Aux (NLS) kumbe H/LU endzhaku ka loko mpfumelelo wu ta va wu nyikiwile hi Mininjhere wa Pfhumba.
Mininjhere wa Pfhumba u ta thola muofisiri la nga na vuswikoti ku nyika matimba yo rhumela matsalwa loko ku ri na xikombelo xa xihatla, xik. hi hofisi ya presidente kumbe swikombelo leswi tirhanaka na ku tsakela ka rixaka tanihi ntwanano wa matiko, loko yena a nga ri kona.
Hi ku landza swilaveko swa Nawu wa Ntwanano wa Vukamberi bya tinkota, 1992 (Nawu wa nomboro ya 122 wa 1922), vatirhela mfumo a va nge hundzuluxi/hlela/kambela matsalwa wahi kumbe wahi laya nga rhumeriwa ehandle.
Lembe ximali rin?wana na rin?wana, vafambisi va NLS/LU va ta lulamisa xinavetiso ku navetisa ku rhamba vahundzuluxi vo tiyimela ku endla tithendara ta mintirho ya vuhundzuluxi na vuhleri ya Mfumo. Hi nkarhi wu ri wun?we vahundzuluxi lava tiyimeleke lava amukeriweke va ta komberiwa ku tiyisisa loko va ha ri na ku tsakela eku nyikeni mphakelo. Loko va amukeriwile, muhundzuluxi u ta tshama a amukeriwile handle ka loko a tshika hi yexe, kumbe loko a hlongoriwa hi Mfumo hikwalaho ko yisa ntirho lowu nga fikeleriki swilaveko leswi vekiweke eka swiletelo swa pholisi.
Endlelo ro xopa-xopa ro hlawula ri ta tirhisiwa ku kumisisa leswaku hi vahi vahundzuluxi lava tiyimeleke lava endleke ntirho wa xiyimo xa le henhla naswona ?Xitifikheti xa ku Tiyimisela? xi ta nyikiwa eka ku tlangela leswi va swi fikeleleke.
Vufambisi bya NLS/LU byi fanele ku vona leswaku hinkwavo vahundzuluxi lava tiyimeleke lava amukeriweke va landzelela swilaveko swa Mukhomi wa timali ta Tiko mayelana na makhomelo ya matsalwa ya ximfumo naswona hinkwawo ka wona ya fanele ku va na xitifikheti xo pasisiwa.
Endzhaku ko langutisa swiringanyeto swa nhloko ya vuhundzuluxi, ku ta va ntsena H/Aux kumbe H/Lu a nga ta hlawula leswaku ntirho wu yisiwa eka muhundzuluxi wihi.
Ntirho wu ta nyikiwa hi ku cinca-cinca eka vahundzuluxi lava tiyimeleke naswona xedulu xi fanele ku hlayisiwa ku jika jikisa vuhundzuluxi exikarhi ka vahundzuluxi, ku ri karhi ku tekeriwa enhlokweni vukona na ntokoto wa dyondzo yeleyo. Hinkwavo vahundzuluxi lava tsarisiweke va fanele ku nyikiwa nkarhi naswona swivangelo swa leswaku va tluriwa swi fanele ku tisiwa no pasisiwa.
A ku na ku tiyisisa loku nga nyikiwaka muhundzuluxi la tiyimeleke/muyimeri wihi kumbe wihi hi muofisiri wihi kumbe wihi wa tindzawulo ka leswaku ntirho wu ta rhumeriwa eka yena. Ku tiyisisa koloko ku ta tekiwa tanihi ku pfumala matikhomelo hi tlhelo ra muofisiri la khumbhekaka naswona u ta xupuriwa hi ku landza maendlelo yo tshinya ya mfumo.
Ntirho wu ta rhumeriwa ntsena eka vahundzuluxi lava tiyimeleke lava nga amukeleka ximfumo. Loko muhundzuluxi la amukeriweke a nga kumeki ku endla ntirho wo karhi, mpfumelelo lowu tsariweke wu fanele ku kumeka ku suka eka Mininjhere wa Pfhumba leswaku ku ta rhumeriwa ntirho eka muhundzuluxi la nga amukeriwangiki kumbe muyimeri (agency), hi ku landza endlelo leri faneleke.
Mfumo wu na matimba yo herisa vuxaka bya wona na vahundzuluxi lava tiyimeleke no susa mavito ya vona eka nxaxamelo loko ntirho wa vona wu nga fikeleli swilaveko leswi vekiweke eka ndzimana ya 14.1. Huvo ya Mfumo ya Thendara ya Swiyimo na Maendlelo swa Ntolovelo (ST36) na Swikongomelo swa tindzawulo hi ku landza leswi kumiweke (ST37) swi ta tirhisiwa.
Vahundzuluxi lava tiyimeleke va ta khensiwa hi ndlela leyi:
Vuhundzuluxi: nhlayo ya marito ya tsalwa ra Xinghezi, swi nga ri na mhaka leswaku hi leri ku hundzuluxiwa swi ya eka rona kumbe ku suka eka rona, hi mahakelelo ya R/100 wa marito, kambe yi nga ri hansi ka R40/100 wa marito;
Vuhleri: nhlayo ya marito ya tsalwa leri hundzuluxiwaka hi mahakelelo ku ya hi thendara, kambe yi nga ri hansi ka R20, 00/100 wa marito.
Vukamberi: nhlayo ya marito ya matsalwa hi mambirhi hi mahakelelo ya thendara ya vukamberi, kambe yi nga ri hansi ka R30,00/100 wa marito.
Ndzimana ya 17.1 ya ST36 yi hlamusela leswaku tihakelo to hambana ti nga thendariwa, loko ndzimana ya 17.2 yi pfumelela ku lulamisa mahakelelo hi ndlela ya endlelo ro karhi. Ku tsakeriwa leswaku tihakelo to fana ti thendariwa.
Loko mpfumelelo wu kumiwile eka Mininjhere ya Pfhumba, fomo ya signed Log1 (langutisa ndzimana ya 12.1.16 ku kuma vuxokoxoko)
SCAM leswaku yi tswala no rhumela xileriso xa ximfumo eka muhundzuluxi la tiyimeleke.
H/Aux kumbe H/LU yi rhumela tsalwa xikan?we na papila ra xileriso eka muhundzuluxi la tiyimeleke.
Papila ra xileriso na xikombelo xo nyika mpfumelelo ri fanele ku katsa leswi landzelaka:
vito na kherefu ya muhundzuluxi la tiyimeleke;
siku;
nhlokomhaka na nomboro ya ntsariso ya tsalwa;
ririmi leri tsalwa ri sukaka eka rona na leri ri hundzuluxeriwaka eka rona muxaka wa ntirho lowu fanele ku endliwa, xik. vuhundzuluxi, vuhleri na/vukamberi;
nhlayo ya marito (loko ku nga ri na ntsengo wa marito lowu nyikiweke hi khasimende, tsalwa ri fanele ku xiya-xiyiwa ku kumisisa ntsengo wa marito);
tihakelo leti faneleke;
siku leri tsalwa ri faneleke ku tlherisiwa hi rona.
SWILAVEKO SWA VAHUNDZULUXI VO TIYIMELA
Vahundzuluxi lava tiyimeleke na vayimeri lava amukelaka ntirho ku suka eka NLS/ti LU va fanele ku landzelela swipimelo leswi landzelaka:
Vanhu lava tirhaka tanihi vahundzuluxi lava tiyimeleke va nge endli kontiraka yin?wana hi ntirho lowu va wu kumaka eka NLS/ti LU.
vayimeri va minhlangano yo tiyimela va fanele ku nyika vuxokoxoko bya vahundzuluxi va vona naswona va tisa ?curriculum vitae? ya munhu un?wana na un?wana loyi a nga na kontiraka na vona.
NLS/ti LU va tiyimisele ku ka va nga tirhi na vahundzuluxi lava boxiweke eka ndzimana ya 13.2, kambe va ta tirha na vayimeri kumbe minhlangano yo tiyimela leyi va tholeka.
Ntirho lowu hetiweke wu fanele ku landzelela swiringanyeto swa xivumbeko xa NLS kumbe ti LU (xik. hi xivumbeko xa phepha/kumbe xa xiilekitroniki, MSWord, vukulu bya maletere, mpfhuka exikarhi ka mintila na swin?wana) tanihi laha swi vekiweke ha kona. A ku na tibuloko ta nsirhelelo leti nga ta vekiwa eka tsalwa leri hetiweke, tanihi loko tsalwa leri ri hundzuka tsalwa ra ndzawulo leyi.
Ntirho lowu hetiweke na (ma)tsalwa ya masungulo (eka vuhundzuluxi, vuhleri na vukamberi) swi fanele ku tlheriseriwa eka NLS/ti LU xikan?we na rhasiti yo kombisa ntsengo leyi hlamuselaka nhlayo ya marito laya hundzuluxiweke, hleriweke kumbe ku kamberiwa tanihi laha swi boxiweke eka papilla ra swileriso. Nomboro ya ximfumo yi fanele ku va kona eka rhasiti yo kombisa ntsengo.
Ntirho lowu tisiweke endzhaku ka siku leri vekiweke ku ta va na ndziho wa 1/14% ya ntirho hinkwawo lowu tisiweke, ku ta hlanganisiwa masiku hinkwawo endzhaku ka siku leri a ri vekiwile, handle ka loko siku ri lo tlheriseriwa endzhaku hi ku twanana exikarhi ka H/Aux kumbe H/LU, khasimende na muhundzuluxi la khumbhekaka. Loko nkarhi wo tisa tsalwa wu nga engeteriwa hi siku (24 h), memorandamu yo kombela ku engeteleriwa wu ta rhumeriwa eka SCAM.
Vahundzuluxi lava tiyimeleke va fanele ku tisa xitifikheti xo kombisa leswaku a va koloti xibalo ku suka eka Mintirho ya Xibalo ya Afrika Dzonga (SARS) no nyika nomboro ya xibalo eka fomo ya xikombelo xa thendara.
Vahundzuluxi lava tiyimeleke va fanele ku tivonela eka ku lahlekela hi matsalwa laya yisiweke eka NLS/ti LU, kutani va fanele ku tiendlela tikhopi va sala na tona u ringana lembe ku suka siku leri ntirho wu nga hetiwa hi rona. Endzhaku ka loko nkarhi lowu wu hundzile, ntirho wu nga lahliwa.
Ntirho lowu hundzuluxiweke, hleriweke kumbe ku kamberiwa wu tlhela wu yisiwa eka NLS/ti LU hi muhundzuluxi wu ta rhumeriwa eka ndzawulo leyi faneleke naswona wu ta tshama wu ri nchumu wa ndzawulo.
KU LAWULA NKOKA
Ku endlela leswaku ku va na ku lawula ka nkoka, vahundzuluxi va ndzawulo va fanele hi minkarhi hinkwayo va tiyisisa nkoka wa tsalwa hi ku ya hi swipimelo leswi landzelaka:
ku hetisisa theminoloji leyi ringanisiweke ku lulamisa theminoloji ku tirhisiwa ka theminoloji loku nga cinciki ku landzelela tsalwa ra nxaxamelo wa mathema nkombiso wa ntiyiso wa nhlamuselo ya tsalwa ra masungulo
Ku kambela ko olova, xik. ku kambela ku landzelelana ka tipheji ta tsalwa, swi ta endliwa u tiyisisa. Loko nkoka wu nga fikeleli xiyimo lexi vekiweke, muhundzuluxi wa ndzawulo kumbe munhu loyi a thwaseke a nga na kontiraka yo endla ntirho wolowo na NLS/ti LU u ta hlela ntirho lowu hundzuluxiweke hi ku hetiseka naswona NLS/ti LU va ta tirhisa ndzimana ya 12.1.12.
Loko ririmi ri nga ri na vahundzuluxi, NLS/ti LU va ta rhumela tsalwa eka munhu loyi a nga na ntokoto a tlhela a swi thwasela hi ku landzelela milawu leyi vekiweke, loyi a nga ta tiyisisa nkoka hi ku kambela. Ku endla ntirho lowu, ku ta tekiwa maphepha yan?wana na yan?wana eka tsalwa leri. Nhlayo ya tipheji yi fanele ku endla 10% ya nhlayo ya mapheji hinkwawo ya tsalwa, xik. 10 wa mapheji ya tsalwa ra 100 wa mapheji ya fanele ku kamberiwa.
Loko ku hakela swi nga si endliwa, muhundzuluxi wa ndzawulo la khumbhekaka u fanele ku tiyisisa nkoka wa ntirho lowu a wu amukeleke ku suka eka muhundzuluxi la tiyimeleke hi ku sayina fomo yo hakela.
Fomo ya mbuyelo wu ta katsiwa eka vuhundzuluxi byin?wana na byin?wana, ku nga langutisiwi leswaku ku hundzuluxe muhundzuluxi wa ndzawulo kumbe la tiyimeleke, loko tsalwa ri tlheriseriwa eka khasimende. Khasimende yi ta tata fomo yi yi tlherisela eka H/Aux kumbe H/LU, loyi a nga ta nyika xiviko eka Mininjhere wa Pfhumba kan?we eka tin?hweti tinharhu.
KU LULAMISA MAHAKELELO
Endlelo ro hakela vahundzuluxi lava tiyimeleke hi leri landzelaka:
Ntirho lowu heleke xikan?we na fomo ya xitifikheti xa mahakelelo leyi sayiniweke hi muhundzuluxi wa ndzawulo na rhasiti yo kombisa ntsengo swi ta tisiwa eka H/Aux loyi a nga ta langutisa loko vuxokoxoko hinkwabyo byi lulamile. Nomboro ya ximfumo yi fanele ku va kona eka rhasiti ya ntsengo.
I vutihlamuleri bya nhloko ya vuhundzuluxi ku sivela ku tirhisa mali hi vusopfa no sivela swilo leswi nga pfumeleriwangiki.
A ku na ku hakelo loku nga ta pasisiwa ehandle ko sayiniwa hi H/Aux kumbe H/LU na Mininjhere wa Pfhumba.
Fomo ya xitifikheti xa mahakelelo na rhasiti ra ntsengo swi fanele ku rhumeriwa eka SCAM leswaku ku ta lulamisiwa mahakelelo.
Swivutiso swin?wana na swin?wana ku suka eka vahundzuluxi lava tiyimeleke mayelana na tihakelo ta ntirho lowu endliweke swi fanele ku kongomisiwa eka H/Aux kumbe H/LU.
KU CINCA
Pholisi yi ta cinciwa hi NLS loko swi laveka, naswona hinkwavo lava khumbhekaka va ta tivisiwa hi ku cinca koloko.
NXAXAMELO
Eka xikongomelo xa tsalwa leri -
Vukamberi" swi vula ku fananisa tsalwa ra ririmi leri ri nga rona ku ya eka leri ku hundzuluxeriwaka eka rona, no lulamisa tsalwa leri ku hundzuluxeriwaka eka rona.
Vumbiwa" swi vula Vumbiwa bya Riphabuliki ra Afrika Dzonga, Nawu wa 108 wa 1996;
huvo ya vumbiwa? swi vula huvo leyi tumbuluxiweke ku ya hi Vumbiwa;
vuhleri? swi vula ku lulamisa vundzeni, xitayili na vuvulavuri bya tsalwa;
muhundzuluxi la tiyimeleke? swi vula munhu kumbe muyimeri loyi a nga na kontiraka na NLS/ti LU ku hundzuluxa, hlela no kambela matsalwa ya ximfumo;
LU? swi vula Yuniti ya Ririmi;
NLS" swi vula Mintirho ya Ririmi ya Rixaka matsalwa ya ximfumo? swi vula matsalwa laya nga ta tirhiseriwa timhaka ta ximfumo loko swi fananisiwa na timhaka ta vanhu ntsena.
pholisi" swi vula Swiletelo swa Pholisi ya Vuhundzuluxi na Vuhleri ya NLS;
Mininjhere wa Pfhumba" swi vula mutirhela mfumo la nga na rhenke ya Mulawuri la nga na vitihlamuleri bya Nongonoko wo karhi, xik. ku lawula.
xiyenge xa vaaki? swi vula xiyenge xa mabindzu ya mfumo wa rixaka kumbe huvo, khomixini, khamphani, timali kumbe xiyenge (handle ka bindzu ra vaaki) leri tumbuluxiweke hi ku landza milawu ya tiko no va yi seketeriwa hi ku hetiseka kumbe switsanana hi timali ku suka eka mfumo no va na vutihlamuleri eka palamende;
ririmi ra tsalwa? swi vula ririmi leri tsalwa ri tsariweke ha rona eku sunguleni;
ririmi leri tsalwa ri hundziseriwaka eka rona? swi vula ririmi leri tsalwa ri faneleke ku hundzuluxeriwa eka rona;
vuhundzuluxi" swi vula ku hundzuluxa tsalwa ku suka eka ririmi leri ri tsariweke hi rona ku ya eka ririmi leri ku fanele ku hundzuluxeriwa eka rona;
muhundzuluxi? swi vula munhu loyi a hundzuluxaka matsalwa ku suka eka ririmi leri tsalwa ri nga tsariwa hi rona ku ya eka ririmi leri tsalwa ri faneleke ku hundzuluxeriwa eka rona, naswona swi katsa ku hlela kumbe ku kambela, handle ka loko swo va swi hlamuseriwe hi ndlela yin?wana.
